voor K.M.O.
Wat gebeurt er in deze clip? Een jonge vrouw, gespeeld door de Franse actrice Maria Schneider (1952-2011), wordt wakker op de achterbank van een auto met Jack Nicholson achter het stuur. Waar hij voor op de vlucht is, vraagt ze hem: ‘What are you running away from?’. In plaats van te antwoorden vraagt Nicholson haar om zich om te draaien en achteruit te kijken, in de richting van waar ze vandaan komen, de verte in. Schneider komt langzaam overeind, en daarbij beweegt de camera op een magische wijze zo dat we haar recht in het gezicht kijken. We zien niet wat Schneider ziet, maar we zien haar zien wat ze ziet, en we zien hoe haar gezicht verandert bij het zien van wat ze ziet.
Én we zien wat een fenomenale acteur Maria Schneider is, want ondanks dat er geen woord gesproken wordt, merken we aan de kleine veranderingen in haar uitdrukking en haar blik dat ze bij het achteruit kijken begrijpt wat Nicholson bedoelde, toen hij haar bij wijze van antwoord op haar vraag vroeg om achterom te kijken. En we beseffen bovendien dat ze met die blik naar achter, waar feitelijk niks te zien is, misschien nog wel méér begrijpt dan hij bedoelde. Dat ze begrijpt waarom ze überhaupt bij hem in de auto zit, bijvoorbeeld: hoe haar leven haar op het punt gebracht heeft dat ze bij deze man is ingestapt en met hem over dit Spaanse landweggetje rijdt.
Ik kan deze clip eindeloos, keer op keer opnieuw bekijken, niet alleen vanwege het acteren van Schneider en het virtuoze camerawerk maar ook vanwege de meesterlijke regie van Michelangelo Antonioni (1912-2007), die deze onvergetelijke minuut als een sleutelscène in zijn film Professione Reporter (1975) heeft geplaatst.
Schijnbaar gaat deze film helemaal niet over die jonge vrouw die bij Jack Nicholson in de auto zit. Hij gaat over Jack Nicholson, een gedesillusioneerde oorlogsverslaggever die na een toevallig treffen in een Afrikaanse woestijn de identiteit van een overleden reisgenoot heeft aangenomen. Dat lijkt een goed idee: zijn huwelijk is gestrand, zijn carrière zit in het slop… hoog tijd voor een nieuwe start. Maar de man wiens identiteit Nicholson steelt, blijkt een gewetenloze wapenhandelaar te zijn en via diens afsprakenboekje raakt Nicholson verwikkeld in een internationale intrige die hem uiteindelijk het leven kost. Het is pas op tweederde van deze thriller-achtige plot dat Nicholson, wachtend op een afspraak in Barcelona, de jonge toeriste ontmoet (Schneider) die na een paar impulsieve beslissingen in zijn auto belandt. Maar in die luttele minuut van de clip beseft volgens mij de oplettende kijker plotsklaps dat Professione Reporter helemaal niet over Nicholson en zijn identiteitsverwisseling gaat, maar eigenlijk over het personage van Maria Schneider.
Er is een beroemde filosofische anekdote – een cliché haast – over de Chinese wijsgeer Zhuang Zī, die droomde dat hij een vlinder was. Of was het een vlinder, die droomde dat hij Zhuang Zī was? (Einde van de anekdote.)
Zhuang Zī en de vlinder(s): tekening van Hokusai (1760-1849)
Zo zit volgens mij ook Professione Reporter in elkaar. Het lijkt een thriller over Jack Nicholson die halverwege zijn avonturen een jonge vrouw tegenkomt, maar het is in feite een film over een jonge vrouw die op een zeker moment in haar leven Jack Nicholson tegenkomt, een stukje met hem mee rijdt en hem kort daarop weer uit het oog verliest. Die hele best wel vergezochte thriller-plot, die begint in de Afrikaanse woestijn en uitloopt op een dodelijke confrontatie met de tegenstrevers van de wapenhandelaar, die is verzonnen – zo wil Antonioni ons denk ik doen aannemen – door Maria Schneiders personage. En dat moment in Nicholsons auto, dat is volgens mij het moment waarop die plot in haar hoofd vorm begint aan te nemen: het moment dat ze ten volle beseft in wat voor verhaal zij is terechtgekomen.
Bevestiging voor deze hypothese vind ik in een korte passage eerder uit de film, voorafgaand aan de toevallige ontmoeting tussen Nicholson en Schneider in Barcelona. Nicholson heeft dan net zijn nieuwe identiteit aangenomen en is nog even in Londen om iets op te halen uit zijn oude huis, alvorens met het afsprakenboekje van de overleden wapenhandelaar aan de slag te gaan:
Dit terloopse, vluchtige moment bij de trappen van het Londense Brunswick-gebouw herinnert Nicholson zich later, na de ontmoeting in Barcelona en de autorit over het Spaanse landweggetje. ‘Ik heb je eerder gezien’, zegt hij dan tegen Schneider. ‘O ja? Wat was ik aan het doen?’, vraagt ze hem. ‘Je was aan het lezen,’ antwoordt Nicholson. ‘Yeah, that’s me,’ zegt Schneider terug.
Het is een onwaarschijnlijk toeval, deze eerdere ontmoeting, en voor de afwikkeling van de thriller-plot ook volstrekt onnodig. Voor de onderlinge verhouding tussen Schneider en Nicholson zijn deze 25 seconden film echter allesbepalend. Want wie heeft hier nu eigenlijk wie gezien? Wie is Zhuang Zī en wie is de vlinder? We zien Nicholson met zijn valse snor aan de voet van de trap staan en naar de lezende Schneider kijken: maar dat gebeurt in de verte, en we kijken niet met hem mee. Wat we vooral zien is hoe Schneider opkijkt uit haar boek, heel even maar, en Nicholsons aanwezigheid registreert, om vervolgens haar boek weg te leggen en haar ogen te sluiten. En dan is daar weer zo’n magische camera-beweging, die ons confronteert met wat volgens mij het werkelijke onderwerp van Antonioni’s film is: Schneiders volledige eigenaarschap van het verhaal.
Wie weet zijn deze vijfentwintig seconden immers wel de enige ‘echte’ momenten in die hele film, en speelt in feite al het andere – de lange scènes in Afrika, Wenen, Barcelona en die op het Spaanse platteland waar Nicholson zijn noodlot tegemoet gaat – zich gedurende die paar seconden op dat zonnige bankje achter Schneiders gesloten oogleden af. Een iets oudere film van Antonioni, Blow-Up (1966), gaat over een overspannen fotograaf die zichzelf er van overtuigt dat hij op de vergroting van een eerder door hemzelf in een Londens stadsparkje genomen foto het bewijs van een moordaanslag kan zien. Daar speelt de regisseur dus met exact dezelfde thematiek: wat is er ‘echt’ en wat zit er alleen maar in het hoofd van een personage? Waar begint een verhaal, en wie maakt het? Wie droomt wat?
Still uit Antonioni’s Blow-Up (1966) met David Hemingway
En kort voor Professione Reporter maakte Antonioni Zabriskie Point (1970): ook deze film heeft een thriller-achtige plot, over een Amerikaanse student die ervan verdacht wordt een politieagent te hebben doodgeschoten, maar blijkt uiteindelijk veel meer te gaan over de jonge vrouw (Daria Halprin) die hem tijdens zijn vlucht door Death Valley een tijd lang gezelschap houdt. Hoewel, ‘gezelschap houdt’: doet ze dat wel werkelijk? De avonturen van de voortvluchtige student worden in real-time in het nieuws gerapporteerd, en we zien dat Halprin tijdens haar lange rit door de woestijn haar autoradio aan heeft staan. Is ze haar onwaarschijnlijke ontmoeting met de student niet gewoon aan het fantaseren, op basis van die radio-berichten? Is ook deze thriller-plot in feite niets meer dan wat zich in het hoofd van Halprin afspeelt?
Antonioni laat dit helemaal in het midden, tot en met het punt – kort voordat zij haar bestemming bereikt – waarop Halprin via de radio verneemt dat de student bij zijn arrestatie door de politie is doodgeschoten. Wat de kijker dan nog te wachten staat is een fameuze serie explosies, of eigenlijk één enkele explosie on repeat op een soundtrack van Pink Floyd:
Hoewel het niet met woorden gezegd wordt is het zonder meer duidelijk dat de totale, spectaculaire vernietiging van die kapitalistische superbungalow – Halprins cathartische verwerking van wat ze kort tevoren heeft moeten doormaken – gedroomd is: een lucide verbeelding van de opgekropte gewelddadigheid die de regisseur blijkbaar in de Amerikaanse jeugdbeweging van anno 1970 meende te herkennen. Maar… als die explosie niet ‘echt’ is, hoe moeten we dan vaststellen of de romance met de voortvluchtige student wel echt was?
Professione Reporter (Antonioni’s laatste grote, internationale productie) is denk ik op dezelfde blauwdruk gebaseerd als Zabriskie Point. In deze film reduceert Antonioni de hele op de figuur van Jack Nicholson gecentreerde macho-cultuur van oorlogsverslaggeving en wapenhandel – al die zweterige mannenlichamen die zich in de wereld staande proberen te houden, als ze al niet op de vlucht zijn voor hun eigen identiteit – tot de terloopse gedachten, de half-sluimerende, half-verveelde hersenspinsels van een jonge vrouw op een zonnig bankje. Deze vrouw maakt deel uit van het verhaal dat ze zelf verzint en dat wij, de kijkers, mogen meebeleven. Maar buiten het feit dat ze daar zit, met haar boek en haar warme krullen en haar groene overhemdje, weten we niks van haar: net zo min als we iets weten van de vlinder die droomde dat hij Zhuang Zī was.
